Citizen

Met Citizen zien we een indrukwekkende maar ongewone ‘bundel’: een mix van poëzie, proza(poëzie), autobiografie, essay en veel meer, over ‘zwart zijn’ in de VS vandaag. Zeer politiek dus, maar ook zeer persoonlijk en toch fundamenteel literair. Krachtig.

Daarmee ook een bijzonder lichamelijk boek, dat het zichtbaar lichaam als ‘zwart object’ confronteert met het onzichtbaar individu, en wat ook bij lezing meermaals fysiek raakt, het eigen lichaam bewustzijn geeft.

Maar zoals het lichaam het denken vormt, gebeurt dat voor Claudia Rankine ook andersom: het malen over voorvallen van micro-agressie, media-framing, racisme in de sport (Serena Williams, Zinedine Zidane) wordt steeds fysieker, eerst in een reeks ademhalingen, dan zuchten, die pijnen worden, dan verwondingen, die uiteindelijk leiden tot uitputting, depressie:

How to care for the injured body,

the kind of body that can’t hold
the content it is living?

And where is the safest place when that place
must be someplace other than in the body?

Na verloop van tijd lees je in woorden als anybody of nobody nog enkel het tweede deel. Any body. No body. En dat is dan ‘slechts’ het huis-tuin-en-keukenracisme – in bars, supermarkten, sportcentra of auditoria – dat ‘de zwarte’ ofwel niet ziet en negeert, of onmiddellijk spot, en wantrouwt, ontwijkt. Op straat wacht altijd de beklemming van de publieke ruimte, met de politie, burgerwachten of desperados allerhande, als roofdieren op de loer:

And still you are not the guy and still you fit the description because there is only one guy who is always the guy fitting the description.

Hier wordt de openbaarheid een gevangenis op zich; een reservaat waar African Americans nooit volkomen vrij zijn, maar opgejaagd wild blijven, doelwitten, en waar zij de facto niet veel minder enslaved lijken als hun voorouders.

Ook thuis is er weinig bescherming, en zelfs een tenniswedstrijd op televisie kijken zorgt voor hoofdpijn en angst, en in de achtergrond de eeuwige mantra: trek het je niet aan, ga door – kop op.

Feel good. Feel Better. Move forward. Let it go. Come on. Come on. Come on.

Eén passage vond ik misschien het meest treffend, omdat ze zelfs de taal als weermiddel fundamenteel onderuit haalt. Na een lezing citeert Rankine de spreker, politiek filosoof Judith Butler:

Our very being exposes us to the address of another. We suffer from the condition of being addressable. Our emotional openness is carried by our addressability. Language navigates this.

Hiermee, concludeert Rankine, wordt onzichtbaar zijn evengoed onmogelijk. De taal buit je aanwezigheid uit: ‘in je aandachtigheid, in je openheid, je opkijken, je spreken, en zelfs in je dank je zeggen’. Citizen schrijven en publiceren wordt hiermee een ‘zich blootstellen’ als geen ander literair werk dat is.

Enkel in stilte, lezend, maar zichtbaarder dan eender waar, werd Citizen een weermiddel tegen de razernij van Trump, toen op een rally van hem, in de achtergrond, een vrouw dit boek zat te lezen. Een photobomb van jewelste.

In de VS won Citizen een pak prijzen en is het een relatief verkoopsucces. Veel lijkt er echter nog niet over verschenen in het Nederlands. Dit stuk op Tzum geeft alvast meer duiding en achtergrond.

Citizen, Claudia Rankine. Greywolf Press, 2014